प्रस्तावना

शारदीय नवरात्रि हिन्दू धर्ममा आमा दुर्गाको उपासना गर्ने एक महत्वपूर्ण पर्व हो, जसले भक्ति, शक्ति र आध्यात्मिकताको संगम प्रस्तुत गर्दछ। यस अवसरमा आमा दुर्गाका विभिन्न स्वरूपहरूको पूजा गरिन्छ, र यस पूजाको आधारभूत ग्रन्थ हो दुर्गासप्तशती, जो मार्कण्डेय पुराणको एक अभिन्न अंश हो। यस ग्रन्थले आमा दुर्गाको महिमा मात्र वर्णन गर्दैन, साधकलाई आध्यात्मिक मार्गदर्शन पनि प्रदान गर्छ। यस शोधप्रबन्धमा दुर्गासप्तशतीका विभिन्न नाम, संरचना, षडङ्ग पाठ, तान्त्रिक तथा वैदिक परम्परामा यसको महत्व, र यसका आध्यात्मिक आयामहरूको विश्लेषण गरिएको छ। साथै, योगरत्नावली, चिदम्बर संहिता तथा अन्य तान्त्रिक ग्रन्थहरूको आधारमा यसको पाठविधि र साधना प्रक्रियाको समीक्षा गरिएको छ।

दुर्गासप्तशती : नाम र महत्व

दुर्गासप्तशतीलाई देवीमहात्म्य, चण्डीस्तोत्र, चण्डीपाठ, महास्तोत्र, चण्डिकास्तोत्र आदि नामले पनि चिनिन्छ। यो मार्कण्डेय पुराणको ८१ देखि ९३ अध्यायसम्म फैलिएर १३ अध्यायमा विभाजित छ। यस ग्रन्थमा आमा दुर्गाका तीन प्रमुख स्वरूपहरू—महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वती—तीन चरित्र (प्रथम, मध्यम र उत्तम) मार्फत प्रस्तुत गरिएका छन्, जसले भिन्न भिन्न दार्शनिक सन्देश दिन्छ।

संरचना र श्लोक संख्या

यद्यपि यसलाई सप्तशती भनिन्छ, श्लोकहरूको संख्या वास्तवमै सात सय छैन। यसको नाम सप्तशती त्यसकारण परेको हो कि हवनको समयमा ७०० आहुति दिने प्रथा छ। चिदम्बर संहितामा उल्लेख छस् ूमन्त्राः सप्तशतं शिवे। तस्मात् सप्तशती नाम।ू

षडङ्ग पाठ

कात्यायनी तन्त्रअनुसार दुर्गासप्तशतीसँग सम्बन्धित छ वटा प्रमुख अङ्ग छन्स्

श्रीदेवी कवचम् – साधकको रक्षा गर्ने कवच।

अर्गलास्तोत्रम् – शक्ति र बाधा निवारणको साधन।

देवीकीलकम् – साधनाको फल खुलाउने माध्यम।

प्राधानिक रहस्यम् – उपासना र मन्त्रहरूको रहस्य।

वैकृतिक रहस्यम् – साधकका व्यक्तिगत उद्देश्य पूरा गर्ने साधन।

मूर्तिरहस्यम् – देवीका स्वरूप र दर्शनको गूढ व्याख्या।

योगरत्नावली र चिदम्बर संहितामा यस पाठको क्रम फरक देखिन्छ। आजकाल प्रायः योगरत्नावलीमा वर्णित क्रम प्रयोगमा आउँछ।

तान्त्रिक र वैदिक परम्परामा संयोजन

मरीचिकल्पमा रात्रिसूक्त र देवीसूक्तलाई सप्तशतीसँग जोड्ने निर्देशन पाइन्छ। यसरी तान्त्रिक विधि र वैदिक मन्त्रको अनुपम संयोजन प्रस्तुत हुन्छ। डामर तन्त्रमा नवार्ण मन्त्र (ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे) को १०८ पटक जप सप्तशतीको अघि र पछि गर्नुपर्ने बताइएको छ, जसले साधनालाई अझ प्रभावशाली बनाउँछ।

आध्यात्मिक र दार्शनिक आयाम

दुर्गासप्तशती धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, आध्यात्मिक र दार्शनिक मार्गदर्शक पनि हो।

प्रथम चरित्र (महाकाली) : तमोगुण नाश, आत्मशुद्धि।

मध्यम चरित्र (महालक्ष्मी) : रजोगुण नाश, भौतिक–आध्यात्मिक सन्तुलन।

उत्तम चरित्र (महासरस्वती) : सत्वगुण स्थापना, ज्ञान र मोक्षप्राप्ति।

यसरी दुर्गासप्तशती साधकलाई तीन गुणको सन्तुलनमार्फत परम सत्यतर्फ लैजान्छ।

नवरात्रि र सामाजिक महत्व

शारदीय नवरात्रिमा दुर्गासप्तशतीको पाठले व्यक्तिगत साधना मात्र होइन, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिन्छ। नारीशक्तिको उपासना, स्त्री सम्मान, र सत्य–धर्मको विजय यस पर्वका मूल प्रेरणा हुन्।

निष्कर्ष

दुर्गासप्तशती वैदिक र तान्त्रिक परम्पराको संगम हो। यसको संरचना, षडङ्ग पाठ र विभिन्न ग्रन्थहरूको व्याख्याले यसलाई समृद्ध बनाएको छ। तथापि, भक्ति र समर्पण नै साधनाको मूल आधार हो। चाहे साधकले सम्पूर्ण विधि अपनाओस् वा केवल नामजप गरियोस्, आमा दुर्गाको कृपा सबैमा समान रूपमा बरस्ने विश्वास रहन्छ। शारदीय नवरात्रिमा दुर्गासप्तशतीको पाठ साधकलाई शक्ति, समृद्धि र ज्ञान प्रदान गर्ने मार्ग हो।

संदर्भ

मार्कण्डेय पुराण

वाराहीयामल

कात्यायनी तन्त्र

चिदम्बर संहिता

मरीचिकल्प

डामर तन्त्र

योगरत्नावली

देवीभागवत पुराण

– डा. नवीन कुमार झा, ज्योतिषाचार्य

Email : [email protected]

9854022200