काठमाडौँ, मंसिर २१ । काठमाडौँको चाबहिल चोकबाट सर्लाहीकी सम्झना पौडेल १० वर्षदेखि आफ्नो सानो परिवार सम्हाल्दै आएकी छन्। पहिले सानो पसल चलाउने गरेकी सम्झना अहिले स्वास्थ्य समस्याका कारण घरमै सीमित छिन्। उनका श्रीमान ट्याक्सी चलाउँछन् र परिवार ट्याक्सीको कमाइमा निर्भर छ।

सम्झनाको दैनिक जीवन बिहानदेखि साँझसम्म घर सफा गर्ने, खाना बनाउने, छोराछोरी स्कुल पठाउने काममै बित्छ। कहिलेकाहीँ आफ्ना परिवारका लागि सिलाइ–कुर्ती बनाउने काम गर्न समय पाउँछिन्।

समान कथा महोत्तरीकी रमा बस्नेतको छ। तीन वर्षअघि विवाह गरेर काठमाडौँ आएकी रमा आफ्ना दुई वर्षे छोराको हेरचाहमा व्यस्त छन्। उनका श्रीमान निजी कम्पनीमा काम गर्छन्।

सम्झना र रमा जस्ता महिला नेपाली समाजमा घरेलु श्रमको अदृश्य शक्ति हुन्। परिवार, सन्तान र घरको हेरचाहमा उनीहरूको योगदान महत्वपूर्ण भए पनि आर्थिक मूल्याङ्कन हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन का अनुसार विश्वभर ७ करोड घरेलु श्रमिक छन्, जसको ८० प्रतिशतभन्दा बढी महिला हुन्।

यस अदृश्य श्रमका कारण पुरुषहरूले बाहिरी आर्थिक र सामाजिक काममा सहजता पाएका छन्। तर महिलाको व्यक्तिगत विकास, स्वास्थ्य र शिक्षा प्रभावित भएको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा स्थिति अझ चुनौतीपूर्ण छ, जहाँ महिलाले पढ्ने र सिक्ने अवसरबाट वञ्चित रहन्छन्।

नेपालको संविधान र राष्ट्रिय लैङ्गिक समानता नीति, २०७७ले समान अधिकार सुनिश्चित गरेको भए पनि घरेलु श्रमलाई महिलाको कर्तव्यु मान्ने पितृसत्तात्मक सोचले यो क्षेत्रमा सुधार आएको छैन।

घरेलु श्रमिक मञ्चकी अध्यक्ष मीना तिमिल्सिना भन्छिन्, “घरेलु कामदारलाई पहिलो प्राथमिकतामा सुरक्षा र उचित कार्य वातावरण उपलब्ध गराउनु पर्छ।”

विशेषज्ञहरूको अनुसार, घरेलु कामको सेवामूलक अर्थतन्त्रमा योगदानलाई स्पष्ट गर्नुपर्छ। यसले मात्र महिलालाई व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा बराबरीको भाग लिन सक्षम बनाउँछ।

नेपालमा अदृश्य श्रमलाई दृश्यमान बनाउने र यसको कदर गर्दै लैङ्गिक समानता हासिल गर्ने समय अब नजिक आएको छ।