दीपावलीको पाँचदिने महापर्वको प्रारम्भ धनतेरस बाट हुन्छ। यस दिन भगवान धन्वन्तरी र देवी लक्ष्मीको पूजा गरी धन र आरोग्यको आशीर्वाद मागिन्छ। साथै, यो दिन अर्को अत्यन्तै महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परा पनि पालना गरिन्छ — यम दीपदान। यो परम्परा केवल धार्मिक दृष्टिले मात्र होइन, जीवनको सर्वाधिक सत्य — मृत्यु — प्रती भय निवारण गर्ने अद्भुत उपाय पनि हो।

यम दीपदानको पौराणिक कथा

स्कन्द पुराण लगायतका ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार, प्राचीन समयमा राजा हेमका पुत्रको जन्म भएपछि ज्योतिषहरूले भविष्यवाणी गरे कि उनको विवाहपश्चात चौथो दिन सर्पदंशबाट मृत्यु हुनेछ। राजाले छोरा सुरक्षित राख्न अनेक उपाय गरे पनि नियतिलाई टार्न सकेनन्।

विवाहको चौथो दिन जब यमदूत उनका प्राण लिन आए, नवविवाहिता पत्निले अद्भुत योजना बनाइन्। उनले घरको मूल ढोकामा दीपको पंक्ति बनाएर त्यसभित्र सबै गहना र सुनका मुद्राहरू राखिन्। जब यमराज सर्पको रूपमा आए, ती दीप र आभूषणहरूको उज्यालोले उनी अन्धा भएझैं भए र ढोकाभित्र प्रवेश गर्न सकेनन्। भोलिपल्ट बिहान फर्किने क्रममा यमराजले आशिर्वाद दिए कि जो कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीको रात मेरो नाममा दीपदान गर्नेछ, उसलाई अकाल मृत्युको भय रहने छैन।

यम दीपदान किन आवश्यक मानिन्छ?

स्कन्द पुराणमा भनिएको छ —
“धनत्रयोदश्यां रात्रौ यमदीपं प्रज्वालयेत्। दीपदानं तु यं कृत्वा न यमदर्शनं भवेत्॥”
यस श्लोक अनुसार, जो व्यक्ति धनतेरसको रात यमराजको नाममा दीप जलाउँछ, उसले मृत्युपश्चात यमलोकको दर्शन गर्नुपर्दैन।

मुख्य कारणहरूः

• अकाल मृत्युबाट रक्षा: यो दीप मृत्युका देवता यमराजलाई समर्पित गरिन्छ। यसलाई श्रद्धापूर्वक जलाउँदा यमराज प्रसन्न भई परिवारलाई असमय मृत्युबाट रक्षा गर्छन्।

• दक्षिण दिशाको महत्व: यमराजलाई दक्षिण दिशाका स्वामी मानिन्छ। त्यसैले दीप घरको मुख्य ढोकाबाहिर, दक्षिणमुखी गरी बालिन्छ। यसले यमराजलाई मार्ग देखाउने प्रतीकात्मक अर्थ पनि बोकेको छ।

• नकारात्मक ऊर्जाको नाश: यम दीपले घरमा रहेको नकारात्मक ऊर्जा, रोग र व्याधिहरू हटाउँछ र आरोग्य तथा सकारात्मकता ल्याउँछ।

यम दीपदान गर्ने विधि

धनतेरसको साँझ, सूर्यास्तपश्चात यम दीपदान गर्नुपर्छ —

1. दीपक: माटोको ठूलो दीपक प्रयोग गर्नुहोस्।

2. तेल: दीपमा सरसों वा तिलको तेल हाल्नुहोस्।

3. बाती: नयाँ बाती राखी जलाउनुहोस्।

4. स्थान: दीप घरको मुख्य ढोकाबाहिर, दक्षिण दिशातर्फ फर्काएर राख्नुहोस्। घरभित्र राख्नु हुँदैन।

5. कामना: दीप जलाउँदा यमराजसमक्ष परिवारको आरोग्य, दीर्घायु र सुरक्षाको प्रार्थना गर्नुहोस्।

👉 धनतेरसको यो पवित्र परम्परा केवल श्रद्धा होइन, जीवनमा शान्ति, स्वास्थ्य र सकारात्मक ऊर्जा ल्याउने दिव्य उपाय हो।