बंगलादेश, फागुन २३ । गत वर्ष बंगलादेशमा आन्दोलनको नेतृत्व गरेका विद्यार्थीहरूले आफ्नो राजनीतिक दलको नाम जातीय नागरिक पार्टी राखेका छन्। विद्यार्थीहरूले यसलाई अंग्रेजीमा राष्ट्रिय नागरिक पार्टी नाम दिएका छन्। यो दलले आगामी चुनावमा परम्परागत राजनीतिक दलहरूलाई चुनौती दिनेछ।

गत हप्ता पार्टीको उद्घाटन समारोह इस्लामिक, हिन्दू, बौद्ध र ईसाई धर्मग्रन्थहरूको पठनबाट सुरु भएको थियो। अल्पसंख्यक समुदायको सुरक्षाको बारेमा हालै प्रश्न उठाइएको देशमा, सबै धर्मका धर्मग्रन्थहरूप्रति सार्वजनिक सम्मान आश्चर्यजनक थियो।

के यसको पछाडि कुनै खास सोच थियो ?

यस नयाँ युवा पार्टीका सहसंयोजक ओनिक रोयले भने, ‘हाम्रो आन्दोलनमा सबै धर्म र वर्गका मानिसहरूले भाग लिएका थिए। हाम्रो पार्टीले सबै धर्मको सम्मान गर्दछ र चाहन्छ कि जहाँ कुरान पढेर कुनै पनि काम सुरु गरिन्छ, त्यहाँ सबै धर्मका धर्मग्रन्थहरू उल्लेख गरिनुपर्छ।’

यस समूहको नेतृत्व गरिरहेका विद्यार्थी नेताहरूले गत वर्ष देशमा सरकारी जागिरमा आरक्षणको विरोधमा आन्दोलन सुरु गरेका थिए। मुद्दा १९७१ मा बंगलादेशको स्वतन्त्रताको लागि लडेका परिवारहरूका लागि जागिरमा लगभग ३० प्रतिशत आरक्षणको थियो।

यद्यपि २०१८ मा विरोध प्रदर्शन पछि पूर्व प्रधानमन्त्री शेख हसिनाले यसलाई खारेज गरेकी थिइन्, तर जुन २०२४ मा सर्वोच्च अदालतले यसलाई पुनर्स्थापित गर्‍यो, जसले गर्दा देशव्यापी विद्यार्थी आन्दोलन सुरु भयो।

तत्कालीन सरकारले गरेको बलपूर्वक दमनका कारण आन्दोलन बढ्दै गयो। त्यसपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेख हसिनालाई अगस्ट ५, २०२४ मा देश छोड्न बाध्य पारिएको थियो।

त्यसबेलादेखि, नोबेल पुरस्कार विजेता अर्थशास्त्री मुहम्मद युनुसको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार छ र विद्यार्थी नेताहरूले यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। बंगलादेशको अन्तरिम सरकारले यस वर्षको अन्त्यमा वा अर्को वर्षको अन्त्यमा आम चुनाव हुने बताएको छ। नयाँ पार्टीको रूपरेखा सार्वजनिक गर्न २८ फेब्रुअरीमा एक समारोह आयोजना गरिएको थियो।

बंगलादेशको पुरानो इस्लामिक पार्टी जमात-ए-इस्लामी र पूर्व प्रधानमन्त्री खालिदा जियाको बंगलादेश राष्ट्रवादी पार्टीका केही नेताहरूले पनि यसमा भाग लिएका थिए।यस समारोहमा भाग लिन देशका टाढा-टाढाका क्षेत्रहरूबाट धेरै विद्यार्थीहरू पनि आएका थिए।

‘विभाजनकारी राजनीति त्याग्नेछु’
नाहिद इस्लामले गत वर्ष विद्यार्थी भेदभाव विरुद्धको संगठनको नेतृत्व गरेकी थिइन् र त्यसपछि अन्तरिम सरकारमा सूचना तथा प्रसारण र अन्य विभागहरूको सल्लाहकार बनेकी थिइन्।

नाहिद २६ वर्षकी छिन् र उनले समाजशास्त्रमा स्नातक गरेकी छिन्। उहाँ राष्ट्रिय नागरिक पार्टीका प्रमुख नेता र संयोजक हुनुहुन्छ।

उहाँ बाहेक पार्टीको शीर्ष नेतृत्व नौ जनाको टोलीले गरिरहेको छ र यस टोलीमा आरिफुल इस्लाम पनि समावेश छन्।

बीबीसीसँगको विशेष अन्तर्वार्तामा उनले भने, ‘वास्तवमा, स्वतन्त्रता पछि, हामीले यहाँ विभाजनकारी राजनीतिक वातावरण देखेका छौं। शिक्षा, स्वास्थ्य र आवास जस्ता आधारभूत कुराहरू प्रदान गर्नुको सट्टा, संस्कृति र धर्मको आधारमा मानिसहरूमा भिन्नता सिर्जना गरिएको छ।’

नयाँ पार्टीका वरिष्ठ सहसंयोजक आरिफुल इस्लाम थप भन्छन्, ‘हामीलाई लाग्छ कि ठूला राजनीतिक दलहरू यसैकारण असफल भएका छन् (विभाजनकारी राजनीतिको कारण)। यी दलहरूले हसीनाको फासीवादी शासनको अन्त्य पनि गर्न सकेनन्। यो काम पनि विद्यार्थी, आम जनता र अन्य राजनीतिक दलहरू, अर्थात् समाजका हरेक वर्ग एकसाथ आएपछि मात्र गरिएको थियो।’

यद्यपि, शेख हसिनाको अवामी लिग पार्टीले उनको शासनकालको अन्तिम दिनहरूमा भएको हिंसाको लागि सुरक्षाकर्मीहरूमा अनुशासनको कमीलाई दोष दिन्छ। तर संयुक्त राष्ट्रसंघको अनुसन्धान प्रतिवेदनले तत्कालीन राजनीतिक नेतृत्वलाई दोष लगाएको छ।

नयाँ पार्टी कुन विचारधारामा चल्नेछ ?
आरिफुल इस्लाम व्याख्या गर्छन्, ‘हामी न त वामपन्थी पार्टी हुनेछौं न त दक्षिणपन्थी पार्टी। हाम्रो उद्देश्य बंगलादेशका जनताको मानव अधिकार र नागरिक अधिकारको रक्षा गर्नु हुनेछ।’

वास्तवमा, उद्घाटन समारोहमा, पार्टी नेतृत्वले स्पष्ट पारेको छ कि उनीहरू बंगलादेशको लागि नयाँ संविधान चाहन्छन् र यो नयाँ संविधानको साथ, उनीहरू ‘बंगलादेशलाई नयाँ गणतन्त्रमा रूपान्तरण’ गर्न चाहन्छन्।

‘हामीले नयाँ लोकतान्त्रिक संविधान मार्फत संवैधानिक अधिनायकत्व पुनर्स्थापित गर्ने सबै सम्भावनाहरूलाई समाप्त गर्नुपर्छ,’ पार्टी संयोजक नाहिद इस्लामले मञ्चबाट भने।

विद्यार्थी र अन्य राजनीतिक दलहरूले अघिल्लो सरकार भारतप्रति पक्षपाती भएको आरोप लगाएका थिए। भारत र पाकिस्तानको नाम लिँदै नाहिदले बंगलादेशमा उनको पार्टी भारत समर्थक वा पाकिस्तान समर्थक नीति वा राजनीतिबाट टाढा रहने पनि बताएका थिए।

आरिफुल इस्लाम बताउँछन्, ‘हामी भारत जस्ता छिमेकीहरूसँगको हाम्रो सम्बन्ध समानतामा आधारित छ भनी पनि सुनिश्चित गर्नेछौं। हामी चाहन्छौं कि भारतले कुनै एक राजनीतिक दलसँग मात्र नभई बंगलादेशका जनतासँग सम्बन्ध निर्माण गरोस्।’

गत वर्ष नोभेम्बरमा बीबीसीलाई दिएको एक अन्तर्वार्तामा, नाहिद इस्लामले शेख हसीनाको शासनकालमा जुलाई-अगस्ट २०२४ मा बंगलादेशमा भएको हिंसाको बारेमा भारतलाई आफ्नो अडान स्पष्ट पार्न आग्रह गरेकी थिइन्।

त्यतिबेला भारतले यी घटनाहरूलाई बंगलादेशको आन्तरिक मामिला भनेको थियो। त्यसपछि, शेख हसिनाले देश छोडेपछि, भारतले बंगलादेश समाजका सबै वर्गलाई संयम अपनाउन अपील गरेको थियो।

हसिना सरकारको अन्तिम दिनहरूबारे संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रतिवेदनमा भनिएको छ कि विरोध प्रदर्शनका क्रममा प्रशासनले चलाएको गोलीबाट कम्तीमा १,४०० जनाको मृत्यु भएको थियो र ती हिंसात्मक घटनाहरूमा ४४ जना प्रहरी पनि मारिएका थिए।

तत्कालीन सरकारमाथि पनि मानवअधिकार उल्लङ्घनको आरोप लागेको छ। अल्पसंख्यक समुदायको सुरक्षाको बारेमा कुरा गर्नुका साथै भारतले बंगलादेशसँग सम्बन्ध सुधार गर्ने बारेमा बारम्बार कुरा गरेको छ।

सबै विद्यार्थीहरूको प्रतिनिधित्व ?
गत वर्ष, शेख हसिना विरुद्ध पहिलो आवाज ढाका विश्वविद्यालयबाट उठेको थियो। तर, अब विद्यार्थीहरूको सहमतिमा अन्तरिम सरकार गठन भएको छ। तर ढाकामा अझै पनि विभिन्न मुद्दाहरूमा हरेक दिन विरोध प्रदर्शनहरू भइरहेका छन्।

धेरै विद्यार्थी र सर्वसाधारणले बीबीसीसँग कुरा गर्दा कानून व्यवस्थाको अभावको बारेमा कुरा गरे। विरोध प्रदर्शनका क्रममा धेरै पटक गृह मन्त्रालयका सल्लाहकारको राजीनामाको माग पनि उठ्ने गरेको छ।

बंगलादेशमा विद्यार्थी जनसंख्या ठूलो छ र यसमा फरक विचारधारा र विश्वास भएका मानिसहरू समावेश छन्।

ढाका विश्वविद्यालयमा विरोध प्रदर्शनको नेतृत्व गरिरहेकी विद्यार्थी नेतृ नाजिफा जन्नतले बीबीसीलाई भेटिन्। उनले गत वर्ष पनि धेरै विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूको नेतृत्व गरिरहेकी थिइन्।

नाजिफा भन्छिन् कि उनी विद्यार्थीहरूले बनाएको नयाँ पार्टीको हिस्सा हुनेछैनन्। उनी भन्छिन्, ूमैले उनीहरू ९नयाँ पार्टी० मा सबै प्रकारका विचारहरू सुन्ने र स्वीकार गर्ने कुनै चासो देखिन। यस पार्टीमा महिलाहरूको समान प्रतिनिधित्व छैन। यस बाहेक, म यस पार्टीमा राजनीति, संस्कृति र अर्थतन्त्रप्रतिको दृष्टिकोणमा केही परिवर्तन भएको हेर्न चाहन्थें, तर मैले यो भइरहेको देखिन।ू

त्यसो भए के यसको अर्थ उनको समर्थन अरु कुनै पार्टीमा जाने हो?

उनी भन्छिन्, ‘यद्यपि यो सत्य हो कि यो पार्टीले सबै विद्यार्थीहरूको प्रतिनिधित्व गर्दैन, म यो पार्टीलाई पुराना पार्टीहरू भन्दा राम्रो विकल्प मान्छु।’

वास्तवमा, नयाँ पार्टीको घोषणा हुनुभन्दा पहिले, विभिन्न संगठनहरूमा तनाव र पदहरूमा मतभेदको समाचार मिडियामा आएको थियो।

आम मानिसहरू यो भन्न हिचकिचाउँछन्, तर बंगलादेशको स्वतन्त्रता संग्रामको नेतृत्व गर्ने शेख मुजीबुर रहमानको घरमा भएको तोडफोड र आगजनी पछि, धेरै राजनीतिक विज्ञहरूले विद्यार्थीहरूलाई कानून आफ्नै हातमा लिएको आरोप लगाएका छन्।

प्रोफेसर जोबैदा नसरीन ढाका विश्वविद्यालयमा पढाउँछिन् र पछिल्लो सात महिनाले मानिसहरूलाई सोच्ने मौका दिएको विश्वास गर्छिन्।

‘गत वर्ष बंगलादेशमा भएको घटनाको श्रेय लिन विभिन्न समूहहरू बीच प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ। मानिसहरूले अब त्यो घटनाका पक्षहरूको बारेमा राम्रो जानकारी पाइरहेका छन्। अब सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूले आफ्ना पुराना विचारहरूबारे सोच्ने, बहस गर्ने र माफी माग्ने काम पनि गरिरहेका देखिन्छन्।’

पूर्व प्रधानमन्त्री खालिदा जियाको नेतृत्वमा रहेको बंगलादेश राष्ट्रवादी पार्टी (बीएनपी) ले हसिना सरकार विरुद्ध बीएनपीको लडाई, नेताहरूको गिरफ्तारी र जेल सजायलाई जनताले सम्झने विश्वास गर्छ। त्यसैले बीएनपीले विद्यार्थी पार्टीलाई ठूलो चुनौतीको रूपमा देख्दैन।

अमिर खुसरो महमूद चौधरी २००४ मा बीएनपी सरकारमा मन्त्री थिए। बीबीसीसँग कुरा गर्दै उनले भने, ‘यहाँको तानाशाही सरकारलाई ढाल्नु विद्यार्थीहरूको मात्र उपलब्धि थिएन। यसको श्रेय सम्पूर्ण राष्ट्रलाई जान्छ, यद्यपि, राजनीतिक दलको रूपमा हाम्रो योगदान सबैभन्दा ठूलो छ। हाम्रा जनताले गरेको बलिदानले सबैलाई एकताबद्ध बनाएको थियो।’

यो कुरा मनन गर्नु महत्त्वपूर्ण छ कि खालिदा जिया बंगलादेशकी पहिलो महिला प्रधानमन्त्री थिइन् र उनले १९९१-९६ र २००१-२००६ सम्म देशको नेतृत्व गरेकी थिइन्। चुनावी प्रक्रियामा निष्पक्षताको कमी भएको भन्दै उनको पार्टीले २०१४ देखि आम चुनाव बहिष्कार गर्दै आएको छ।

नयाँ विद्यार्थी पार्टीको भविष्य के हुनेछ ?
द डेली स्टार पत्रिकाका सम्पादक महफुज अनम बताउँछन्, ‘१९४८ मा, जब जिन्नाहले तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तानको ढाकाको भ्रमण गरे र उर्दू नै एकमात्र राष्ट्रिय भाषा हुने बताए, विद्यार्थीहरूले विरोध गरे र बंगालीलाई राष्ट्रिय भाषा बनाउने वकालत गरे।’

‘यस मुद्दामा १९५२ को आन्दोलनमा धेरै विद्यार्थीहरू शहीद भए। पूर्वी पाकिस्तानमा पनि विद्यार्थीहरू मार्शल ल र अयुब खानको विरुद्धमा आवाज उठाए। स्वतन्त्र बंगलादेशमा पनि विद्यार्थीहरूले सैन्य शासनको बाबजुद विरोध गरेका छन्। तर हामीले उनीहरूलाई राजनीतिक दलहरूमा विभाजित भएको पनि देखेका छौं।’

के नयाँ विद्यार्थी दलले कुनै तयारी गरेको छ ?

‘पछिल्लो छ महिनामा, हामी मानिसहरूकहाँ गएका छौं। हामीले एउटा अभियान चलाएका छौं जसमा दस लाखभन्दा बढी मानिसहरूले भाग लिएका छन् र हामीलाई आफ्ना विचारहरू बताएका छन्,’ पार्टीका संयुक्त सह-संयोजक अनिक रोयले भने।

‘हामीले के गर्नुपर्छ र हाम्रो देशलाई कसरी शान्त र विकसित बनाउने भन्ने बारेमा उनीहरूले विचारहरू अगाडि सारेका छन्। मलाई लाग्दैन कि हामी पूर्ण रूपमा तयार छौं तर हामीले मैदानमा गएर के हुन्छ भनेर हेर्नुपर्छ।’

प्राध्यापक जोबैदा नसरीन विश्वास गर्छिन् कि अगस्ट २०२४ मा विद्यार्थीहरूप्रति मानिसहरूको भावना अब पहिले जस्तो रहेन।

उनी भन्छिन्, ‘हामी विद्यार्थी राजनीतिलाई समर्थन गर्छौं किनभने हामी बीएनपी वा अवामी लिग मध्ये एक रोज्ने राजनीतिबाट थाकेका छौं। उनीहरूले केही चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्नेछ।’

‘पहिलो, जनताको विश्वास जित्ने। दोस्रो, बीएनपी र अवामी लिग जस्ता ठूला दलहरूको सामना गर्ने। तेस्रो, विद्यार्थीहरूको कुनै खास विचारधारा नभएकोले, मानिसहरूलाई आकर्षित गर्न गाह्रो छ।’

उनी भन्छिन्, ‘मलाई लाग्छ पछिल्ला केही महिनाहरूमा विद्यार्थीहरूको कार्यहरू, विशेष गरी भिडको शक्तिको प्रयोगबाट मानिसहरू विचलित भएका छन्।’

विद्यार्थीहरूले के आशा गर्नुपर्छ ?
शेख हसिना सरकारलाई ढाल्नु बाहेक विद्यार्थीहरूले के आधारमा जनतासँग सम्पर्क गर्न सक्छन्रु

महफूज अनाम बताउँछन्, ‘विद्यार्थीहरूद्वारा गठित अन्तरिम सरकारले देशमा कसरी निष्पक्ष चुनाव हुने, न्यायपालिका र संविधानले कसरी काम गर्नुपर्छ जस्ता सबै मुद्दाहरूमा सुधार गर्न छ वटा समितिहरू गठन गरेको छ।’

‘मलाई लाग्छ देशमा सुरु गरिएका यी सुधार प्रक्रियाहरूको श्रेय विद्यार्थीहरूले लिन सक्छन्, यद्यपि यसले मतदाताहरूमा कति प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन।’

द डेली स्टार पत्रिकाका सम्पादक महफूज अनामको विचारमा विद्यार्थीहरूले आगामी चुनावको नतिजाबाट धेरै अपेक्षा राख्नु हुँदैन। अनम भन्छिन् कि विद्यार्थीहरूले आगामी चुनावमा सत्ता प्राप्त गर्ने लक्ष्य राख्नु हुँदैन।

उनी भन्छन्, ‘विद्यार्थीहरूसँग दीर्घकालीन दृष्टिकोण हुनुपर्छ, यदि उनीहरूले संसदमा १०-१५ सिट पाए पनि, त्यहाँ उनीहरूको उपस्थितिले परम्परागत दलहरूलाई हल्लाउनेछ र उनीहरूलाई आफ्ना वाचाहरू पूरा गर्न बाध्य पार्नेछ।’

बंगलादेशको १७ करोड जनसंख्यामध्ये ७० प्रतिशत ४० वर्ष मुनिका छन्।

यस्तो अवस्थामा युवाहरूले पार्टीबाट धेरै अपेक्षा राखेका छन् र विद्यार्थी नेताहरू पनि आफ्नो दृष्टिकोण आगामी चुनावमा मात्र सीमित नभएको बताउँछन्। बीबीसी