श्याम कुमार ठाकुर
सिरहा, साउन १२ । मधेसको श्रावण महिना नाच, भजन र पूजा–अर्चनाको मौसम हो। यही अवसरमा सिरहा जिल्लाको मिर्चैया क्षेत्रलगायत आसपासका गाउँहरूमा परम्परागत ग्राम देवी पूजा विशेष श्रद्धाका साथ मनाइँदैछ। यो पूजालाई यहाँको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनसँग जोडिएको गहिरो परम्परा मानिन्छ।

सप्ताहौं अघिदेखि महिलाहरूले माइतीबाट चामल, फलफूल, लुगाफाटा, सिन्दूर, तेल लगायतका सामग्री संकलन गरेर देवीको पूजा तयार गर्छन्। मुख्यतया दुर्गा, काली वा स्थानीय कुलदेवीहरूलाई अर्पण गर्ने परम्परा छ।
यो पूजा केवल देवीलाई होइन, हामी आफैलाई पनि सम्झाउने परम्परा हो — कि हामी परम्परामा बाँधिएका छौं, र देवी हाम्रो रक्षा गर्छिन्, एक स्थानिय महिला पूजा गरिसकेपछि बताउँछिन्।

गाउँमा रहेका परम्परागत धामीहरू (देवीसँग संलग्न रहने मध्यस्थ) को अगुवाइमा यो पूजा विधिपूर्वक सम्पन्न हुन्छ। धामीहरू देवीसँग सिधा संवाद गर्न सक्ने पात्र मानिन्छन्, र तिनैमार्फत देवीको आदेश, आशीर्वाद र चेतावनी गाउँलेले सुन्छन्।

एक जना धामीको भनाइमा, “देवी प्रसन्न भइन् भने रोग-व्याधि हट्छ, पशु-पन्छीको मृत्यु हुँदैन, बालबच्चा सुरक्षित रहन्छन्, र गाउँमा धन-धान्यको वर्षा हुन्छ।”

यो पूजा केवल एक धार्मिक कार्य नभएर गाउँको सामाजिक एकता, सामूहिकता र पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउने अवसर पनि हो। विवाहित महिलाहरू माइतीघरबाट सामग्री ल्याएर सासुरालीको देवीमा चढाउँदा दुबै घरको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने परम्परा बनेको छ।

साथै, पूजा अवधिमा गाउँका मानिसहरू सँगै भेला हुने, गुनासो बिर्सने, र सामूहिक रूपमा देवीको आराधनामा जुट्ने भएकाले सामाजिक सद्भाव झनै बलियो हुने विश्वास गरिएको छ।

यसरी ग्राम देवी पूजाले मधेसको मौलिक संस्कृतिलाई जोगाएर राख्न सहयोग गर्दै आएको छ। यस्ता परम्पराहरू नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गरिनुपर्छ भन्ने माग स्थानीय बुज्रुकहरू उठाउँदै आएका छन्।

हामीले पनि आमाबुबाबाट सिक्यौं, अब हाम्रो पालो हो बचाउन, एक ७० वर्षीय वृद्धले भने।

मधेसका गाउँहरूमा ग्राम देवी पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन — यो आस्था, परम्परा, र पहिचानको पहरादार हो। वर्षैपिच्छे मनाइने यो पूजाले मधेसी समुदायको सांस्कृतिक समृद्धि र सामाजिक सम्बन्धहरूलाई बलियो बनाउँदै लाने विश्वास जनाइएको छ।